Məqalələr

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması və onun tariximizdə yeri Ümummilli lider Heydər Əliyev- milli intibahın banisi, müstəqil dövlətçiliyin memarı Azərbaycan Cümhuriyyətinin müqəddəratında Böyük Britaniya amili Bir əsrlik dövlətçilik tarixinə siyasi liderlik fenomeni işığında baxış: Ümummilli lider Heydər Əliyev - 95 К вопросу о создании Армянского государства и определения его границ на переговорах в Батуми и Стамбуле в1918 г. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlament sənədləri Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda 1918-1920-ci illərdə erməni vəhşiliklərini öyrənmək üçün mənbə kimi Геноцид тюрко-мусульманского населения Азербайджана по документам Британских дипломатов XX əsrdə erməni rəsmi dairələrinin kürdlərə qarşı həyata keçirdiyi deportasiya, repressiya və terror aktları haqqında (etnosiyasi analiz) Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və Osmanlı dövlətinin siyasəti (iyun-oktyabr 1918-ci il) Нахчыван на переднем крае борьбы с армянской агрессией в период Азербайджанской Демократической Республики Sərhədyanı mübahisə 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan-Gürcüstan münasibətlərində əlverişsiz amil kimi Особая Комиссия и ее “особые” сотрудники Равноправие и гендер: путь, пройденный от Азербайджанской Демократической Республики до Первого вице-президента Экономическая политика Азербайджанской Демократической Республики: поиски оптимальной модели Вопрос об экономических отношениях между Азербайджанской Республикой и РСФСР на страницах журнала “Нефтяное дело” 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin aqrar siyasəti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin təhsil siyasəti Военно-политические аспекты деятельности Азербайджанского правительства в 1918-1920 гг. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ordu quruculuğu Mirzə Bala Məmmədzadənin ideoloji görüşləri Tam siyahı

Beynəlxalq münaqişələrin qarşısının alınmasında "Azərbaycan multikulturalizmi" modelinin əhəmiyyəti və imkanları

Müəllif: Strateji Tehlil Jurnali

baxılıb: 1189

Dek 21, 2017 - 3:13

Beynəlxalq münaqişələrin qarşısının alınmasında 
"Azərbaycan multikulturalizmi" modelinin əhəmiyyəti və imkanları

 

Samir QULİYEV

Bakı Mühəndislik Universiteti Beynəlxalq münasibətlər kafedrasının müdiri,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru

squliyev@beu.edu.az

 

Açar sözlər: beynəlxalq münaqişələr, Azərbaycan multikulturalizmi, sivilizasiyalararası münasibətlər, dinlərarası dialoq, ksenofobiya, islamofobiya, imperializm, terrorizm

Key words: international conflicts, Azerbaijani multiculturalism, intercultural relations, interreligious dialogue, xenophobia, islamophobia, imperialism, terrorism    

Ключевые слова: международные конфликты, мультикультурализм Азербайджана, межкультурные отношения, межрелигиозный диалог, ксенофобия, исламофобия, империализм, терроризм      

 

Giriş

 
Qloballaşma prosesinin təsiri ilə dövlətlər arasında başda iqtisadi sahədə olmaqla qarşılıqlı münasibətlərin inkişaf etməsi ilə birlikdə insanların bir-birindən asılılıqlarının artması, telekommunikasiya və insan hüquqları sahəsindəki yeniliklər müxtəlif aspektli münaqişələrə də öz təsirini göstərmişdir. Beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyi təhdid edən ən mühüm amil beynəlxalq və regional müstəvidə xalqlar-dövlətlər arasındakı münaqişələrdir. Tərəflərin hadisələrə fərqli istiqamətdən yanaşması ilə ziddiyyətli məqamlar formalaşır və insanlar arasındakı düşmənçilik duyğularının artması faktiki olaraq qarşıdurma mühitinin yaranmasına səbəb olur.
Münaqişə ən geniş mənası ilə tərəflər arasında haqq və mənfəətlərlə əlaqədar olaraq əks istiqamətli fikirlərin və tələblərin mövcudluğunu ifadə edir [15, s.1]. Beynəlxalq münaqişələr müxtəlif səbəblərdən meydana gəlir. Bu səbəbləri "hüquqi" və "siyasi" olaraq sinifləndirə bilərik. Hüquqi münaqişələr mübahisə tərəflərinin qarşılıqlı tələblərinin və bunların məzmunlarının beynəlxalq hüquq tərəfindən tanınmış, qəbul edilmiş əsas prinsiplərə söykənən münaqişələrdir. Münaqişəyə səbəb olan digər amillər "siyasi" və ya "mənfəət qarşıdurması" adlandırılır. Münaqişələr ya dostluq münasibətləri zəminində, ya da bəzi məcburi metodlarla həllini tapır. Münaqişələrin sülh yolu ilə həlli fikri hələ beynəlxalq hüquqda güc tətbiqetmə haqqında ümumi bir qadağanın olmadığı "klassik" dövrdə formalaşmışdır. Bununla birlikdə, zaman keçdikcə "BMT nizamı" adlandırılan yeni bir nizam qurulmuş və BMT nizamnaməsində mübahisələrin tamamilə beynəlxalq hüquq və ədalət prinsiplərinə uyğun şəkildə həll edilməsinin vacibliyi məsələsi bütün dünyaya elan edilmişdir. 
Bir sıra istisnalar olmaqla, beynəlxalq münasibətlər sistemində özünümüdafiə məqsədi daşısa da, gücdən faktiki və ya təhdid olaraq istifadə edilməsi qadağan olunmuş, üzv dövlətlərin aralarındakı problemləri beynəlxalq sülh, təhlükəsizlik və ədalətin zərər görməyəcəyi bir formada sülh və dinc yolla həll etmələrinin zəruriliyi şərt olaraq bildirilmişdir. Beynəlxalq hüquqda "diplomatik metodlar", "hüquqi metodlar" və "beynəlxalq təşkilatların üzvü olan dövlətlər arasındakı həll metodları" beynəlxalq münaqişələrin dinc yollarla həlli vasitələri kimi qəbul edilir. Bu metodlara alternativ və ya paralel yeni metodların təklif edilməsi, eləcə də müqayisəli təhlillərin aparılaraq innovativ təkliflərin verilməsi həm elmi, həm də siyasi baxımdan aktualdır.
Beynəlxalq münaqişələrin dinc yolla həlli istiqamətində bu metodlarla birlikdə sivil bazaya əsaslanan yeni vasitələrə ehtiyac vardır. Qloballaşan dünyamızda beynəlxalq siyasətdə mənfəət qarşıdurmalarının artması, münaqişələrin çoxistiqamətli inkişafı və sülh içərisində birgəyaşayış prinsipinin zədələnməsi və bu amillərin aradan qaldırılmasının zəruriliyi tədqiqatımızın aktuallığını əsaslandırır. Bu səbəbdən mövzumuzun "Azərbaycan multikulturalizmi" modeli kontekstində birgəyaşayış prinsiplərinə müvafiq olaraq tədqiq edilməsi həm region üçün, həm də beynəlxalq siyasətdə yeni bir vasitə olması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 
 
1. Beynəlxalq münaqişələrə səbəb olan əsas amillər
 
Tarixi proseslər inkişaf etdikcə fərqli insanlardan ibarət olan dünyamızda müxtəlif dövlətlər meydana gəlmişdir. Əvvəllər cəmiyyət daxilində insanlar arasında gücə söykənən rəqabət daha sonralar vətəndaş cəmiyyətinin dövlətə çevrilməsindən etibarən dövlətlər arasındakı rəqabətə çevrilmişdir. Fərqliliklərə dözümsüzlük nümayiş etdirildiyinə görə dünyada müxtəlif qarşıdurmalar, müharibələr və böyük miqyaslı münaqişələr meydana gəlmişdir. Əslində bu proseslərdən ən çox insanlıq zərər görmüşdür. Bu fərqliliklər insanlar, cəmiyyətlər və dövlətlər üçün həqiqi mənada zənginlik olaraq qəbul edilməlidir. Halbuki dünyanın bir çox yerində bu fərqliliklərə "digərləri" aspektindən yanaşaraq müxtəlif tədbirlər görülmüş [25, s.27], "müvafiq" siyasətlər həyata keçirilmiş və çox təəssüf ki, insanlıq əsrlər boyunca bu prizmadan idarə edilmişdir. 
Beynəlxalq siyasət baxımından mövzunu təhlil etdiyimiz zaman bu məsələnin kökü dövlətlərin yaranma tarixinə qədər gedib çıxır. Fərqli millətlərdən və xalqlardan formalaşan hər bir dövlət üçün fərqli istiqamətdə "milli mənafelərin" müəyyənləşdirilməsi dövlətlərə daxildə və beynəlxalq aləmdə "milli kimlik" şüuru qazandırmışdır. Tarixin gedişatına nəzər yetirdiyimiz zaman dövlətlərin bir-biri ilə həmişə qarşıdurma şəraitində yaşayaraq daha çox əhaliyə və daha geniş ərazilərə hökm etmə yarışı içərisində olduqlarını müşahidə edirik. Bu proses dövlətlərdən daha çox insanlığa zərər vermişdir. Təəssüf ki, "suverenlik ehtirası" [19, s.76] dövlətlərin milli təhlükəsizlik strategiyalarına və xarici siyasətlərinə uzun müddət təsir göstərmiş və dövlətlər arasındakı problemlərin də meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur.
Hər bir dövlətin "milli mənafe anlayışı", "milli təhlükəsizlik strategiyası" və buna müvafiq olaraq tətbiq etdiyi xarici siyasət hədəfləri fərqli olur. Buna görə də beynəlxalq siyasətdə əhatə etdiyi məna baxımından "təhlükəsizlik", "terrorizm" və "sülh" anlayışları da toqquşur. Bu anlayışlardakı ziddiyyətli məqamlar dövlətlərin xarici siyasət konsepsiyalarında öz əksini tapdığına görə mənfəət toqquşmaları və müharibələr meydana gəlmişdir. "Birlikdə sülh içərisində yaşamaq" ideyası isə, təəssüf ki, yalnız filosofların tezislərində özünə yer tapa bilmişdir.
Qloballaşma prosesinin də təsirləri ilə yaşadığımız dünya kiçik bir kəndə çevrilmişdir. Dünyamız bir tərəfdən qloballaşmaqda, digər tərəfdən isə regionlaşmaqdadır. Qloballaşma prosesinin mənfi təsirlərini kənarda tutaraq qloballaşma-regionlaşma prosesini fürsət bilərək ortaq humanitar və ictimai dəyərlərə bağlı cəmiyyətlərarası dialoq körpüləri meydana gətirməklə regionda və dünyada əbədi sülh tənzimlənə bilər. Bu ideyaları reallaşdırmaq üçün qlobal miqyasda münaqişələrə səbəb olan amillərin müəyyənləşdirilməsi və onların təsirlərinin aradan qaldırılması zəruridir. Bu kontekstdə "imperializm", "milliyyətçilik", "ksenofobiya", "rasizm", "islamofobiya", "irredentizm" və "dövlət dəstəkli terrorizm" siyasətləri beynəlxalq münaqişələrə səbəb olan əsas amillər kimi nəzərə çarpır.
Tarix boyunca dövlətlər arasındakı qarşıdurmalara səbəb olan əsas amil "müstəmləkəçilik" olmuşdur [31, s.69-70]. Dünyanın müxtəlif regionlarında baş verən kiçik müharibələrin, iki dünya müharibəsinin, "soyuq müharibə"nin, Əfqanıstan və İraq müharibələrinin, Afrikadakı müharibələrin, Yaxın Şərqdəki böhranların və digər münaqişələrin əsas səbəbi dövlətlərin xarici siyasət vasitəsi kimi də qəbul etdikləri müstəmləkəçilik anlayışına əsaslanan imperializm siyasətidir.
İmperializm kapitalizmin əsas xüsusiyyətlərinə malik olan və inkişaf etdikcə dəyişən  ideologiyadır. Kapitalizmin yeni mərhələsi olan imperializm dünyanın hakim kapitalist sinif tərəfindən sərmayə kimi qəbul edilməsidir. Dünyanın müxtəlif regionlarındakı müharibələrin, qarşıdurmaların nəticə etibarilə əsas səbəbi imperializmdir. Müasir fikir və yanaşmalar çərçivəsində imperializmin səbəblərini və mənasını əsas olaraq dörd qrup daxilində sinifləndirə bilərik. Birinci qrup iqtisadi fikirləri əhatə edir. İkinci qrupdakı fikirlərə görə, təşkilatlanma baxımından imperializm ilə insan və dövlət arasında təbii əlaqə mövcuddur. Üçüncü qrupdakı fikirlər əsasən strateji və təhlükəsizlik məsələləri ilə əlaqəlidir. Bu tezisi müdafiə edənlərə görə, ölkələr təhlükəsizlik səbəbindən hərbi bazaları, strateji ehtiyatları, bufer dövlətləri və ölkənin təbii sərhədləri ilə nəqliyyat və rabitə xətlərini nəzarətdə saxlamaq və ya başqa dövlətlərin bunları idarə etmələrinə maneə olmaq məcburiyyətindədir. Dördüncü qrup tezislər isə əxlaqi bazaya əsaslanır. Məsələn, imperializm xalqları despot rejimlərdən xilas edən, ya da daha üstün bir həyat formasının nemətlərini təmin edən məsum bir vasitə kimi göstərilir [30, s.637-638].
Milliyyətçiliyin formalaşma tarixi ilə əlaqədar filosoflar tərəfindən fərqli kateqoriyalarda tezislər irəli sürülmüşdür. Milliyyətçilik XIX əsrdə beynəlxalq siyasətə mühüm təsiri olan, xüsusilə də inkişaf etməmiş ölkələrin həm daxili, həm də xarici siyasətlərinə təsir göstərən ən təsirli anlayışa çevrilmişdir [14, s.19]. Milliyyətçiliyin meydana gəlməsində mühüm əməyi olan Kant əxlaq amilinin insanın daxili dünyası ilə əlaqəli və dünyanın azad iradə ilə idarə olunmasının zəruri olduğunu müdafiə edir. Bu ideologiyanın beynəlxalq siyasətdəki təsiri insanların xüsusi iradələrini əks etdirən bir beynəlxalq hüquq prinsipi kimi "öz müqəddəratını təyinetmə hüququnun" ən ali dəyər kimi qəbul edilməsidir. 
XV əsrdən başlayaraq ictimai şərtlərin dəyişməsi milliyyətçilik tezislərinin də çoxalmasına və fərqliləşməsinə səbəb olmuşdur. Orta əsrlərin son dövrlərində dini icmaların beynəlxalq siyasətə təsiri azalmağa başlamışdır. Fransız inqilabının meydana gəlməsinə səbəb olan ideoloji amillər mövzunun anlaşılması baxımından faydalıdır. Maarifçilik fəlsəfəsi "ümumbəşəri xoşbəxtliyi" əsas məqsəd olaraq qarşısına qoysa da, iqtisadi əlaqələrini öndə tutan burjua təbəqəsinin inkişafına və siyasi iqtidarını qanuniləşdirməsinə kömək etmişdir. Burjuaziyanın "universal iradə anlayışı" xalqın öz arasındakı təşkilatlanmasına maneə olmuş, burjua inqilabından sonra isə xalqı iqtisadi çətinliklər içərisində çarəsiz qoymuşdur. Maarifçilik fəlsəfəsi azadlıq, tərəqqi, insani dəyərlər anlayışları çərçivəsində bütün insanları əhatə edir.  
Fransız inqilabına, bəlkə də, ən çox təsir edən əsərlərdən biri Russonun "İctimai müqavilə" (1762) əsəridir [32]. Russo hesab edirdi ki, insanlar öz mülkiyyət və azadlıqlarını müdafiə etmək üçün ictimai müqavilə bağlayırlar. İctimai müqavilənin bağlanması nəticəsində vahid ictimai və mənəvi orqanizm olan "dövlət" meydana gəlir. Russoya görə, suveren olan yalnız xalqdır, onun iradəsi müstəqildir və dəyişikliyə məruz qala bilməz [20, s.174]. Bu kontekstdə qeyd edək ki, bir qrupun başqa qrupun suverenliyi altına girməsi ictimai həyat üçün ən böyük təhdiddir. Bu səbəbdən ümumi iradəyə təslim olmaq lazımdır. Bu da fərdin cəmiyyətə sadaqətli olması və ictimaiyyətin maraqlarını öz maraqlarından öndə tutması ilə mümkündür. Russo bu fəlsəfəsi ilə milliyyətçiliyin inkişafında mühüm rol oynamışdır.
Avropada meydana gələn "millət" anlayışı və "milliyyətçilik" cərəyanı fransız inqilabı ilə birlikdə dövlətləşmiş, Napoleon ordusu ilə birlikdə yayılmışdır. Milliyyətçilik Avropanın böyük dövlətləri arasında gedən müstəmləkə yarışı ilə yanaşı XIX əsrdə Avropa qitəsində sürətlə yayılaraq inkişaf etmiş, ölkələr arasındakı qarşıdurmaların və amansız müharibələrin də əsasını təşkil etmişdir. Bu dövrdə Fransada baş verən hadisələr "dövlət milliyyətçiliyinin" (state nationalism) də ən yaxşı nümunələrindən biridir. "Dövlət milliyyətçiliyi" siyasi olaraq xalqın əsas milli ünsürləri (dil, din, genetik, etnik mənşə) fərqli olsa da, birlik içərisində mərkəzi idarəyə, milli dövlətə tabe olmasıdır. "Etnik milliyyətçilik" (ethnic nationalism) isə əsas milli ünsürləri ortaq qan bağı, ortaq dil və ortaq ölkə olan milliyyətçilik formasıdır. Bu cür milliyyətçiliyə tarixdən ən yaxşı nümunə kimi alman milliyyətçiliyini göstərmək mümkündür. Erməni, xorvat, serb və alban milliyyətçiliyi də bu cür milliyətçiliklərdəndir. Müasir dövrümüzdə də səbəbi milliyyətçilik olan münaqişələr meydana gəlir və birlikdə sülh içərisində yaşamağa maneəçilik törədir.
Bu gün demək olar ki, dünyanın müxtəlif coğrafiyalarında etnik münasibətlərin səbəb olduğu və etnik azlığa sahib olmasa da bütün ölkələri maraqlandıran problemlər mövcuddur. 1960-cı illərin əvvəllərindən etibarən etnik, mədəni ayrı-seçkiliklər çərçivəsində hadisələrin inkişaf etməsi cəmiyyətlərdə milliyyətçilik faktının açıq şəkildə hiss edilməsinə gətirib çıxarmışdır. Böyük həcmdə immiqrant və qaçqın axınlarının müasir cəmiyyətlərin beşiyi hesab edilən Qərb dünyasına doğru yayılması nəticəsində etnik və mədəni müxtəliflik bu cəmiyyətlərdə daha çox müzakirə obyektinə çevrilmişdir. Məcburi köçkünlərin getdikləri ölkələrdə etnik tarazlığa ciddi təsir etməsi nəticəsində öz vətənlərində azlıq statusuna düşmə təhlükəsi həmin dövlətləri bəzi tədbirlər almağa məcbur etmişdir. 
Smit 1986-cı ildə ikiqütblü sistemi və nüvə bloklaşmasını klassik milli dövlət anlayışını zəiflədən bir ünsür kimi dəyərləndirərək bloklara daxil olan dövlətlərin öz başlarına hərəkət edə bilmədiklərini vurğulayırdı [34, s.32]. "Soyuq müharibə"dən sonra ən isti münaqişələr və regional qarşıdurmalar milliyyətçilik bazasında formalaşmışdır. Smit milliyətçilikdən mütəmadi olaraq irqçiliyin və irqçilikdən də milliyyətçiliyin meydana gəldiyini müdafiə edir. Balibara görə: "İrqçilik milliyyətçiliyin yalnız "xaricə yansıması" deyil, milliyyətçiliyə bir əlavədir. Daha doğrusu, milliyyətçiliyə bir daxili əlavə olub, ona nisbətən hər zaman həddindən çox radikaldır. Amma milliyətçiliyin inşası üçün daima vacibdir" [16, s.361].
Bir "üst-milliyyətçilik" olaraq da xarakterizə edilən irqçilik eyni soydan gələn, lakin eyni siyasi birlik içərisində olmayan, aid olduqları ittifaqlara işğalçılıq və imperialist xarakterini qazandıran bir cərəyan kimi formalaşmışdır. İrqçiliklə milliyyətçilik arasındakı əlaqənin "mükəmməl" versiyasının faşizm tərəfindən inşa edildiyi hamı tərəfindən qəbul edilən bir faktdır. Faşizm bir iqtidar praktikasını, bir rejim formasını və  "fövqəladə bir dövlət formasını" göstərməklə yanaşı, eyni zamanda bir ideologiyanı da ifadə edir [16, s.367-369]. 
Bu təhlillərə əsaslanaraq deyə bilərik ki, insanların yaşadığı qanlı müharibələrin səbəblərindən ən mühümü irqçiliyə, ayrı-seçkiliyə, ksenofobiyaya əsaslanan milliyyətçilik olmuşdur. Hitler nasizminin yaranmasında, İtaliyadakı faşizmin yayılmasında, daha sonra meydana gələn etnik müharibələrin və münaqişələrin gündəmə gəlməsində milliyyətçiliyin böyük rolu olmuşdur. Milliyyətçiliyin həddindən artıq şişirdilməsi nəticəsində ortaya çıxan mövcud vəziyyətin dövlətlərin daxili və xarici siyasətlərinə təsir göstərməsi ilə birlikdə münaqişələr də qloballaşmışdır. 
Ayrı-seçkiliyin ən qədim formalarından biri olan rasizm (irqçilik) və ksenofobiya (əcnəbi qorxusu-nifrəti) tarixdən bəri etnik təmizləmə, soyqırımı, qırğın, məcburi köçürülmə, ac buraxma, təcavüz kimi fərqli şiddət və zülm metodları ilə yaşadığımız dövrə qədər təsirini davam etdirmişdir. Yəhudi düşmənçiliyi, milliyyətçilik hərəkatlarının inkişaf etməsi və 11 sentyabr hadisələrindən dərhal sonra ABŞ və Avropa cəmiyyətlərində sürətlə yayılan "islamofobiya" vasitəsi ilə formalaşdırılan ayrı-seçkilik siyasətləri və davranışları müasir dövrümüzdə insanlığın gələcəyini təhdid edən amillərdən biri kimi qarşımıza çıxır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin də bildirdiyi kimi, ksenofobiya, ayrı-seçkilik, irqçilik, islamofobiya və antisemitizm çox təhlükəli meyillərdir. Tarixdə də bir neçə dəfə görmüşük ki, bu meyillərin güclənməsi hansı böyük fəlakətlərə yol açmışdır [4]. İslamofobiya həqiqətən də çox böyük təhlükə və ədalətsizlikdir. 
Tanınmış amerikalı professor Samuel P. Hantinqtonun ictimai inkişafda din amilinin rolunu mütləqləşdirərək irəli sürdüyü "sivilizasiyaların toqquşması" (1993) ideyasının əsas tezisini aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək mümkündür: "Daha geniş mənada sivilizasiyalardan asılı olan mədəniyyət və mədəni kimliklər "soyuq müharibə"dən sonra dünyadakı kompromisləri, parçalanmaları və münaqişələri formalaşdırmışdır. Sivilizasiyalar arasındakı münasibətlər xoşməramlı olmaqdan daha çox konflikt xarakteri daşıyır. Kitabdakı fəsillərin hər biri bu tezislər ilə əsaslandırılmışdır: 1) Modernləşmə qərb tərəfdarı olmaqdan fərqlidir və modernləşmənin avtomatik nəticəsi "qərbləşmə" olmur. 2) Qərb mədəniyyəti geriləməyə başlamış və digər tərəfdən də Asiya (Uzaq Şərq) və İslam mədəniyyətləri yüksələn xət üzrə inkişaf etməyə başlamışdır. 3) Sivilizasiyalar çərçivəsində məqsədləri baxımından bir-birinə bənzəyən dövlətlərin təkrar əməkdaşlıq etməsi fərqli cəbhədə olan dövlətlərin qütbləşməsinə səbəb olaraq yeni bir dünya nizamını ortaya çıxarır. 4) Qərb dünyasının universallıq iddiası ilə siyasət aparması digər mədəniyyətlərlə, xüsusilə də İslam və Çin sivilizasiyaları ilə qarşıdurmaya gətirib çıxarır. 5) Qərbin mövcudluğunu davam etdirə bilməsi mərkəz dövlət olaraq ABŞ-dan birbaşa asılıdır. ABŞ-ın mədəni kimliyi universal kimi görünsə də, oradakı sivilizasiyanın xüsusiyyəti özünəməxsusluqla tərif oluna bilər [24, s.69-72].
Qlobal siyasətin plüralist yanaşmasını qəbul edərək qlobal sülhün zəmanət altına alına biləcəyi Hantinqtonun tezisində öz əksini tapır. Sivilizasiyaların toqquşması ideyasından təsirlənən qorxuların - ksenofobiya, islamofobiya, miqrantofobiya kimi anlayışların gündəmə gəlməsi beynəlxalq münaqişələrin də səbəbləri baxımından daha da şaxələnməsinə gətirib çıxarmışdır. Avropa ölkələrində işsizlik və əhalinin yaşlanması kimi faktorlar ksenofobiya duyğularının inkişaf etməsinə və müsəlmanlara qarşı paranoyanın formalaşmasına səbəb olmuşdur. İslamı və müsəlmanları Avropa mədəniyyəti və materialist həyat tərzi üçün "potensial düşmən" kimi qəbul edən Qərbin ideoloqları içərisindəki irqçi meyillər ümumi siyasi konsepsiyalar formalaşdıran beyin mərkəzlərinə də öz mənfi təsirini göstərir. 
Hantinqton münaqişələri din və kimlik çərçivəsində qruplaşdırır. O, bir mədəniyyətin özünə xas tarix, ənənə, din və dil kimi ünsürlərinin fərqli bir mədəniyyət ilə kəsişmə nöqtəsində həmin mədəniyyətin tarix, ənənə və dilini deyil, dinini ön plana çıxarmışdır. Bu kontekstdə sivilizasiyaların sərhədlərini müəyyənləşdirmək üçün dərin tarixi biliklərə və ya araşdırmaya ehtiyac yoxdur. Əgər bu, həqiqətən belədirsə, "mədəniyyət" anlayışı bu şəkildə sadə quruluşda, asanlıqla müşahidə edilə bilən bir formatdadırmı? Konfliktlərin yaranmasına səbəb olan hadisələrin çoxu həmişə Qərb dünyasında meydana gəlmişdir. Halbuki Qərb dünyası texnologiya sahəsində tərəqqinin, iqtisadi inkişafın, demokratiyanın, insan hüquqlarının və bir çox faydalı sahələrin yaranmasında məhsuldarlığı ilə lider olmuşdur. Hal-hazırda bu kimi ziddiyyətli məqamlar Qərb dünyasının inkişafını birbaşa təhdid edir. Hantinqtonun dünyada yaşayan bütün müsəlmanları unikal mədəniyyətin sahibi olaraq görməsi, bənzər hərəkətləri və fəaliyyətləri təkrar tətbiq edəcəkləri barəsində qənaətə gəlməsi sivilizasiyaların təbiəti ilə də ziddiyyət təşkil edir.
İslamofobiya bir tərəfdən dindar insanların dinlərini sərbəst şəkildə yaşamalarına maneəçilik törədir, digər tərəfdən də qeyri-müsəlmanlar ilə islam dini arasında əngəl təşkil edir. Bu formatdakı "əngəlləmə" islam dininə qarşı maraq və əlaqəni artırsa da, geniş seqmentlərin ön mühakimələrinə də zəmin hazırlayır. "İnsan bilmədiyinin düşmənidir" devizi ilə deyə bilərik ki, islam qorxusunun kökündə də məlumatsızlıq və dezinformasiya dayanır. 
Dövlətlər arasındakı qarşıdurmalara səbəb olan amillərdən biri də irredentizm siyasətidir. Qafqaz regionunda Azərbaycan torpaqlarının açıq şəkildə işğalı ilə birlikdə Ermənistan tərəfindən Azərbaycanda bir sıra destruktiv və təxribatçı fəaliyyətlər həyata keçirilmişdir. Ermənistanın kəşfiyyat xidməti və bir çox erməni terror təşkilatları sənaye mərkəzləri və nəqliyyat şəbəkələrini də hədəf seçərək sistematik olaraq Bakının, Gəncənin və digər şəhərlərin dinc əhalisinə qarşı terror fəaliyyətləri törətmişdir. Ermənistanın Azərbaycana və digər ölkələrə qarşı terror fəaliyyətlətini həyata keçirən təşkilatlarla müxtəlif səviyyələrdə əməkdaşlıq etdiyini, müvafiq maliyyə dəstəyi göstərdiyini və bu təşkilatlara öz ərazisində təlimlərin keçirilməsi üçün şərait yaratdığını təsdiq edən bir sıra dəlillər və faktlar da mövcuddur. Bu siyasətləri aparan Ermənistana qarşı Azərbaycanın güc tətbiqetmə hüququ beynəlxalq hüquqa müvafiqdir. Ancaq buna baxmayaraq, Azərbaycan tərəfi multikulturalizm siyasətini regionda uğurla həyata keçirərək sülhməramlı olduğunu dünyaya göstərir.
1988-ci ildən etibarən isə terrorizm Ermənistanın xarici siyasətində "məharətlə" istifadə etdiyi bir xarici siyasət vasitəsinə çevrilmişdir. Ermənistanın regional siyasətini anlamaya köməklik edən irredentizm siyasəti [23, s.326-327] bir dövlətin sərhədyanı ölkələrdə yaşayan vətəndaşlarını bəhanə edərək yayılma strategiyası izləməsi kimi tərif edilir. Əvvəla, Ermənistanın əsas məqsədi Azərbaycan torpaqlarını işğal etmək olmuşdur. Nəticə olaraq isə Ermənistan milliyyətçiliyinin də əsası olan irredentist siyasətin də davamı kimi "Böyük Ermənistan" xəyalı əsas məqsədləri olmuşdur [18, s.151]. Separatizmə əsaslanan irredentist siyasətin həyata keçirilməsi keçmişdə olduğu kimi müasir dövrümüzdə də münaqişələrin yaranmasına təkan verən amillərdəndir.
İnsanların rifahı və birlikdə sülh içərisində yaşaya bilməsi üçün sivilizasiyalararası qarşıdurmadan deyil, sivilizasiyalararası dialoqdan, multikulturalizmdən bəhs etmək insanlıq üçün daha faydalı olacaqdır. Bu meyarların beynəlxalq siyasətin də vasitəsi kimi qəbul edilməsi dünyada sülhün bərqərar olmasına da xidmət göstərəcəkdir. 
 
2. Beynəlxalq münaqişələrin dinc həlli vasitələrinin tətbiqindəki problemlər
 
Beynəlxalq münaqişələrin həllində diplomatik vasitələr olaraq, "danışıqlar", "dostluq zəminində cəhd", "vasitəçilik", "təhqiqat", "barışdırma" və "xeyirxah xidmətlər" kimi fəaliyyətlər həyata keçirilir [33, s.735-759]. Beynəlxalq münaqişələrin dinc vasitələrlə həllinin ikinci əsas vasitəsi məhkəmə yolu ilə həll prosesidir. "Məhkəmə metodları"na iki qrup daxildir: "Məhkəmə prosessual üsulu" və "Beynəlxalq arbitraj". Nəzərə almaq lazımdır ki, bütün dinc vasitələr çox vaxt bir yerdə tətbiq olunur [8, s.331].
Beynəlxalq münaqişələrin dinc metodlarla həlli prinsipi başda BMT olmaqla bir çox regional təşkilatın da fəaliyyətinin əsasını təşkil edən mühüm məsələlərdən biridir. Qafqaz regionu da daxil olmaqla dünyanın fərqli coğrafiyalarındakı münaqişələrin həlli prosesini izlədiyimiz zaman həll edilməmiş, müddətli dayandırılmış, dondurulmuş problemlərlə qarşılaşırıq. Bunun səbəbi isə beynəlxalq təşkilatların funksiyalarını tam şəkildə yerinə yetirməməsi və böyük güc mərkəzlərinin bu münaqişələrin həllində maraqlı olmamasıdır. Bununla birlikdə, beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində qəbul edilən qətnamələrin, qərarların sadəcə tövsiyə xarakteri daşıması bu münaqişələrin həlli prosesinə də öz mənfi təsirini göstərmişdir.
Beynəlxalq hüquq sahəsində, eləcə də dövlətlər arasında terrorizmin hamı tərəfindən qəbul edilən konkret bir tərifinin olmaması terrorizmlə mübarizədə ən böyük maneədir. Terrorizm ictimai təhlükəsizliyi pozmaq, əhali arasında vahimə yaratmaq, yaxud dövlət hakimiyyəti orqanları və ya beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən qərar qəbul edilməsinə təsir göstərmək məqsədilə insanların həlak olması, onların sağlamlığına zərər gəlməsi, əmlaklarının təcavüzə uğraması və ya başqa ictimai təhlükə yaradan partlayış, yanğın və ya digər hərəkətlər törətmə, habelə həmin məqsədlə bu cür hərəkətlərin törədiləcəyi ilə hədələmədir. 
Sərhədin bir tərəfində cinayətkar və qatil olaraq xarakterizə edilən bir şəxs sərhədin digər tərəfində milli qurtuluş naminə qəhrəman kimi qəbul edilir [13, s.214-216]. Terror ümumiyyətlə məna baxımından dövləti hədəf kimi seçən şiddət xarakterli fəaliyyətlər olduğuna görə fərqli siyasi sistemlərə malik olan dövlətlər nəzdində bu anlayışın mənası da fərqli müstəvidə dəyərləndirilir. Bu faktı səbəbi terror olan millətlərarası qarşıdurmalar da aşkar şəkildə təsdiq edir. Qərb dövlətlərinə görə, millətlərarası terror şəxslərin xaricilərə qarşı tətbiq etdiyi siyasi məqsəd daşıyan hərbi olmayan şiddətdən istifadə və ya bir dövlətin mənafelərinə zərər verən, bir dövləti və ya millətlərarası bir təşkilatı müəyyən bir davranışa məcbur edən şiddət fəaliyyətidir. Buna baxmayaraq "üçüncü dünya ölkələri" bir yandan milli azadlıq hərəkatlarını və xalqların xarici suverenliyini və despotizmin hər növünə qarşı tətbiq edilən şiddət fəaliyyətlərini terror anlayışının xaricinə çıxarmaq istəyirlər, digər tərəfdən də müstəmləkəçi, irqçi, xarici qüvvələrin təzyiqi altında olan xalqlara qarşı fəaliyyətlərini də "dövlət terroru" anlayışı çərçivəsində təhlil edirlər.
Terrorizmin birdən çox növünün olması, əxlaqi və siyasi yanaşmalardakı fərqliliklər səbəbindən bir tərəfin terrorist kimi qəbul etdiyini digər tərəfin "milli qəhrəman" kimi xarakterizə etməsi bu anlayışın bu günə qədər obyektiv və hamı tərəfindən qəbul edilən bir ümumi tərifinin qəbul edilməsinə də maneəçilik törətmişdir. Terrorizmə universal bir tərifin verilməsinin zəruriliyi mövzusunda alimlər arasında da ziddiyyətli fikirlərin olduğunu müşahidə edirik. Terrora hər şeydən əvvəl uyğun bir tərifin verilməsinin zəruriliyini vurğulayan alimlərdən Vardlavın fikrinə görə, "terrorizmin nəzarətdə saxlanılmasındakı ən mühüm problem bu anlayışın tərifinin olmamasıdır" [38, s.138-139]. Buna bənzər tezisi müdafiə edən digər ekspert S.Başerenə görə, dövlətlərin ortaq hərəkət edərək terrorizmə tərif verməsi ilə terrorizmlə mübarizədə uğur qazanmaq mümkündür [13, s.200].
Dövlətlərin bir qisminin digər dövlətlərin terrorist təşkilatlarına və terrorçularına yaxınlıq hiss edib onları "azadlıq təşkilatları" və "qurtuluş döyüşçüsü" kimi qəbul etmələri və özlərinə düşmən bildikləri dövlətlərə bilvasitə yollarla müdaxilə etmələri terrorizmi bəsləyən və qloballaşdıran əsas amildir. İnsanlıq naminə əsas təhlükəyə çevrilən beynəlxalq terrorizmlə mübarizədə istifadə edilə biləcək ən mühüm arqument, şübhəsiz ki, ortaq humanist dəyərlərdir. İnsanların daxilində var olan humanist dəyərlərin həyat tərzinə çevrilməsi və bu kontekstdə dövlətlərin strategiyalarının insani dəyərlərə müvafiq formalaşdırılması terrorizm kimi təhlükələrin də meydana gəlməsinə əngəl olacaqdır. Dövlətlər arasındakı münasibətlərdə bu dəyərlər gözardı edilməməli və tətbiq edilən dilemmalar aradan qaldırılmalıdır. 
 
3. Sivilizasiyalararası və dinlərarası dialoq
 
Müasir dünyamızda insanlar dini və etik ifadələri özündə əks etdirən şüarlarla, Amerikan qlobalizminin meydana gətirdiyi kimlik problemləri ilə, ənənəvi və lokal dəyərlərin assimilyasiyası ilə, iqtisadi səviyyədəki disbalanslarla, aclıq və yoxsulluqla, xəstəlik və ekoloji problemlərlə, hər gün müxtəlif formalarda artan terror təhlükəsi kimi bir çox ictimai və əxlaqi problemlərlə üzləşməyə məcbur qalmışdır. Nəticə etibarilə elmin, texnologiyanın, düşüncə dünyasının və əxlaqın sabit sərhədləri mövcud deyil. Bu dəyərlər sadəcə tək bir xalqın, sivilizasiyanın, ya da dinin monopolyasında deyil. Bununla yanaşı, sivilizasiyalar da monolit və sabit deyil. Davamlı dəyişən, inkişaf edən və fərqliləşən cəmiyyətlərdə dini anlayış da dəyişir, inkişaf edir və mövcud vəziyyətə uyğunlaşır. 
Universallığı olan hər bir din məqsədinə də uyğun olaraq qlobal nüfuza sahib olub yayılmağı əsas hədəf kimi seçir [37, s.189]. İslam dini dünyanın bir çox yerində olduğu kimi Qərb dünyasında da yayılmışdır. Bu proses yeni bir fəth hadisəsi və ya kütləvi şəkildə din dəyişdirmə vasitəsilə deyil, Qərbdə iş və ya daha yaxşı həyat şəraiti axtarmağa gedən müsəlman qruplarının könüllü miqrasiyası nəticəsində baş vermişdir. Qloballaşma prosesində dinlər yarandıqları coğrafiya ilə birlikdə dünyanın hardasa hər yerində sərbəst şəkildə yayılma fürsəti əldə edirlər. Əvvəllər demək olar ki, tək bir regionda hakim olan din və dini qruplar hal-hazırda planetin hər yerində mövcuddurlar. Bu səbəbdən telekommunikasiya vasitələrinin inkişaf etməsinin də təbii nəticəsi olaraq insanlar digər sivilizasiyalardan və dinlərdən də xəbər tuturlar.  
Nəticə etibarilə, dinin ən mühüm funksiyalarından birinin münaqişə əvəzinə dialoq, ictimai təkmilləşmə, dözümlülük və sülh olduğunu nəzərə aldıqda qloballaşma prosesinin mənfi və dağıdıcı təsirlərini zərərsizləşdirmə fəaliyyətində və sivilizasiyalararası dialoqun inkişaf etdirilməsində onun əsas rol oynaya biləcəyini qeyd edə bilərik. Dinlərin əsasən universallıq xüsusiyyəti daşıması və bu istiqamətdə iddialarının mövcud olması da bu faktı təsdiqləyir. Bu xüsusiyyətləri ilə dinlər qloballaşmanın mənfi təsirlərini aradan qaldırmaqla mədəniyyətlərarası dialoq çalışmalarında daha təşviqedici missiya daşıya bilər. Ancaq çox təəssüf ki, dinin ictimaiyyətdəki roluna nəzər yetirdiyimiz zaman onun müxtəlif firqələr tərəfindən təhrifə məruz qaldığını və bunun da insanları separatçılığa həvəsləndirdiyini müşahidə edirik [22, s.16]. Bu fəsadların aradan qaldırılması ilə birlikdə dinin düzgün şəkildə öyrənilməsi və həyata tətbiq edilməsi münaqişələrin həllinə də öz müsbət təsirini göstərəcəkdir. 
İslam dini baxımından mövzunu təhlil etsək, müasir dünyamızda müsəlmanların digər din mənsubları ilə dialoqda olmasını zəruri edən bir çox səbəbin olduğunu görərik. Unutmamalıyıq ki, biz plüralist bir dünyada yaşayırıq. Xüsusilə son əsrdə meydana gələn böyük miqyaslı köçlər, miqrantların, tələbələrin və işçilərin xarici bazarda tələbi qarşılaması nəticəsində müxtəlif ölkələrdən olan fərqli inanc və ideologiyalara sahib insanlar birlikdə yaşamaq məcburiyyətində qalmışdır. Buna görə də sülh içərisində dinc yaşamaq naminə dinindən, irqindən və milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq insanların bir-birinə ehtiyacı vardır. Deməli, istəsək də, istəməsək də sülh içərisində yaşamaq üçün digər inanclara mənsub olan şəxslərə hörmətlə yanaşmalıyıq.
Bununla yanaşı, müsəlmanlarla xristianları dialoqa məcbur edən digər amil xüsusilə bu iki dinə mənsub olan insanların, demək olar ki, dünyanın hər yerində mövcud olmalarıdır. Əhali çoxluğuna və sıxlığına görə dünyadakı hər altı nəfərdən biri müsəlman, ikisi isə xrsitiandır. Bu faktlar əsasında məsələyə demoqrafik göstəricilər baxımından yanaşdığımız zaman xristianlarla müsəlmanların sayının dünya əhalisinin yarısına bərabər olduğunu və buna görə də dünyada sülhün bərqərar olmasının bu iki dinə mənsub olan insanlardan asılı olduğunu deyə bilərik. Çünki müasir dövrümüzdə müharibərlərin, münaqişələrin və qarşıdurmaların ən mühüm səbəblərindən biri də elə ictimaiyyətdəki dini fərqliliklərdir. Halbuki bu fərqliliklər ölkələr tərəfindən zənginlik kimi qəbul edilərsə, sülh içərisində birlikdə yaşamaq mümkün ola bilər. Mənfəət mübarizələrinin davam etdiyi Orta Şərq regionunda və ümumiyyətlə, digər müsəlman torpaqlarında dini məsələlərlə əlaqədar problemlər həll edilməzsə, Qərb dünyası ilə Şərq dünyası arasında siyasi, sosial və iqtisadi baxımdan sülhə nail olmaq çətin olacaqdır [27, s.285].
Müsəlman və xristianları dialoqa sövq edən digər səbəb isə aralarında bəzi inanc və ibadət fərqlilikləri olsa da, hər iki dinin ilahi qaynaqlı kitablarının olması və bunun nəticəsi olaraq da bir-birinə tərz baxımından çox bənzəmələridir. Buna görə də ortaq dəyərlərə sahib olan belə insanların öz aralarında dialoq yaratmaları digərlərinə nisbətən daha asandır. İnanc sistemi baxımından bənzərliklərə diqqət çəkən Corc Veşborn hər iki qrupun da bir Tanrının varlığına inandıqlarını, ona ibadət etməyə məcbur olduqlarını, təqva sahibi və əxlaqlı bir həyat yaşamaq məcburiyyətində olduqlarını, ruhun ölümsüz olduğuna və bu dünyadakı əməllərə görə gələcəkdə ya mükafat, ya da cəza alacaqlarına, Tanrının əmrlərini peyğəmbərlər və elçilər vasitəsilə vəhy edildiyinə və müqəddəs kitabların Tanrının sözləri olduğuna inandıqlarını ifadə edir [27, s.281-282].
Müsəlmanların digər din mənsubları ilə dialoq qurmalarının əsas səbəblərindən biri də elə Qurani-Kərimin bununla əlaqəli əmrinin olmasıdır. Qurani-Kərimin təfsirinə görə, müsəlmanlar ümumiyyətlə bütün insanlarla, xüsusilə də xristian və yəhudilərlə daha yaxın və səmimi əlaqələr qurmalı, hətta onlarla mübahisə edərkən də çox nəzakətli olmalı, intriqalara girməməlidirlər. Nəticə olaraq deyə bilərik ki, müsəlmanların digər din mənsubları ilə dialoq içərisində birlikdə yaşama mövzusunda hər hansı bir əngəl yoxdur. Dinlərarası dialoq inanc və dəyərlər baxımından dinlər arasındakı fərqliliklərdən deyil, daha çox ortaq nöqtələrin müəyyənləşdirildiyi etik, mədəni və interdisiplinar sahələrdə meydana gəlir. Dinlərarası dialoq eyni zamanda fərqli mədəniyyətlərə mənsub insanların bir yerə toplaşmasını təmin etməklə yanaşı, fərqli sivilizasiyaların fikir alış-verişində ola biləcəyi bir platforma xüsusiyyətini də daşıyır. Birmənalı olaraq bildirmək lazımdır ki, dialoq qətiyyən bir bazarlıq prosesi, qarşıdakına meydan oxuma və ya birinə öz dinini qəbul etdirmə fəaliyyəti olmamalıdır. 
Dinlərarası dialoqun əsl məqsədi dialoqda olan tərəflərin bir-birinin dinini daha yaxşı anlamağa çalışması, din mənsublarının bir-birini doğru anlamasını təmin etmək, hər iki tərəfdəki dezinformasiyanı düzəltmək və formalaşdırılan mənfi imicləri aradan qaldıracaq ünsiyyət körpüləri qurmaq, din mənsubları arasındakı sağlam müzakirə mühitini təmin etməkdən ibarətdir [17, s.207]. Dini ayrı-seçkilikləri əngəlləmək üçün müzakirə platformalarının, humanist görüşlərin keçirilməsi artıq sosial zərurətə çevrilmişdir. Dinlərarası dialoqun prioritet sayılan hədəflərindən biri də insanlığın rifah və sülh içərisində yaşaya bilməsinə köməklik göstərilməsi, dünya gəncliyinin əxlaqlı və humanist duyğularla yetişdirilməsinə səy göstərməklə birlikdə öz milli və mənəvi dəyərlərinin qorunması olmalıdır. Müasir dövrümüzdə müxtəlif irqlərə və dinlərə mənsub insanlardan formalaşan cəmiyyətlərdə dialoq prosesi üçün münbit şərait mövcuddur. Buna görə də dinlər arasındakı yaxınlaşma və əməkdaşlıqların ən mühüm hədəfi ondan ibarətdir ki, plüralist bir cəmiyyətdə insanlar öz inanclarını düzgün formada yaşaya bilsin və digərlərinin də sülh şəraitində yaşamasına icazə versinlər.
Dialoqun digər məqsədi də tərəflər arasında mövcud olan və ya olma ehtimalı olan gərginlikləri aradan qaldırmağın mümkün olmadığı vəziyyətdə təzyiqi aşağı salıb ixtilaflı məsələlərin aşkarlanmasını təmin etmək, heç olmasa ziddiyyətli məqamları anlamağa köməklik göstərməkdir. Bununla birlikdə, həmişə əməkdaşlıq içərisində olmağa çalışan dindarların şüurlarında da sülh naminə dialoq duyğularının inkişaf etdirilməsi əhəmiyyət kəsb edir [17, s.240].
Dinlərarası dialoqun digərləri ilə münasibət yaratmaq, başqa dinlər ilə öz dini arasındakı bənzər və fərqli xüsusiyyətləri kəşf etmək və ya onları anlamağa cəhd etmək və bununla yanaşı, digər din mənsubunda öz inancına qarşı maraq oyandırmaq kimi dini əsaslı məqsədləri də vardır. Bir dinin missioner xarakterə malik olması da din mənsubunun dialoq qurma arzusuna təsir göstərir. Ancaq bu məqamda da missioner öz dininin əhatəsini genişləndirmək vəzifəsi ilə digər din mənsubları ilə dialoq qurma məqsədini bir-birinə qarışdıraraq problemlərin meydana gəlməsinə səbəb ola bilər [21, s.84-85].
Nəticə etibarilə dialoqda əsas məqsəd insanların sülh içərisində bir arada yaşamasını təmin etməkdən, ictimai dincliyin təmin olunmasından və dünyada sülhün bərqərar olmasında fəal iştirak etməkdən ibarət olmalıdır. Hər hansı bir qrup qətiyyən digər qrupun mövcudluğunu, fəaliyyətini təhlükəyə atmamalıdır. Tarixə nəzər yetirdiyimiz zaman eyni kökə, eyni təməl əsaslara, eyni mənbələrə mənsub olmasına baxmayaraq əsrlərlə rəqib dinlər olaraq mövcudluğunu davam etdirən islam, xristianlıq və iudaizm arasında inkişaf etdirilən, eləcə də hind və Çin dinlərini də əhatə edən dialoq təşəbbüslərinin müsbət nəticələrə nail olduğunu müşahidə edə bilərik. Bu fəaliyyətlərin bütün dövlətlər tərəfindən dəstəklənməsi ümumi rifah, əbədi sülh adına əhəmiyyət kəsb edir. 
Qloballaşma prosesinin də təbii nəticəsi olaraq insan amili beynəlxalq siyasətdə də mühüm rola malik olmuşdur. Müasir dünyamızda tək bir insanın fəaliyyəti, yazdığı, danışdığı bütün dünyada öz təsirini birbaşa göstərir. Əslində, Hantinqtonun müdafiə etdiyi "mədəniyyətlər və ya dinlərarası qarşıdurma" tezisi qeyri-mümkündür. Çünki ilahi dinlərin təbiətində qarşıdurmalara təşviq yoxdur [35, s.56-57]. Xüsusilə islam dininin universallığını düşündüyümüz zaman islamiyyətin qarşıdurma üçün deyil, uzun əsrlər boyu Qərb mütəfəkkirlərin əsərlərinin də əsas mövzusunu təşkil edən "universal barış" [26, s.29-30] üçün göndərildiyini deyə bilərik.
Dünyadakı bütün terror fəaliyyətləri, kimdən və haradan gəlirsə-gəlsin, sülhə, əmin-amanlığa vurulan ən böyük zərbədir. Hansı səbəbə və hansı məqsədə xidmət etməyindən asılı olmayaraq, heç bir terror fəaliyyəti qətiyyən xoş görülə bilməz. Terror bir qurtuluş mübarizəsi forması və ya bir vasitə ola bilməz. Terror xüsusilə islam naminə və eləcə də digər dinlər adına bir məqsəd kimi qətiyyən istifadə edilə bilməz. Terrorist müsəlman, müsəlman terrorist ola bilməz. Müsəlman ancaq sülhün, barışın və dincliyin simvolu ola bilər.
 
4. Azərbaycan multikulturalizmi beynəlxalq münaqişələrin dinc yollarla həlli vasitəsi kimi 
 
Yaşadığımız dövrdə qloballaşma prosesinin də sürətlə inkişaf etməsi və regional inteqrasiya modellərinin uğur qazanması ilə birlikdə beynəlxaq siyasətdə də mühüm dəyişikliklər baş vermişdir. Əsrlər boyu ən çox qanlı müharibələrə səhnə olan Qərb dünyasının nümayəndələrinin, filosoflarının xəyallarını bəzəyən "əbədi sülh" şüarı müasir dövrümüzdə ehtiyac duyulan ən mühüm məsələlərdən biridir. Bu ideologiyaların sadəcə xəyallarda yaşadılması nəticəsində iki dünya müharibəsi baş vermiş və günümüzə qədər də mikroregional qarşıdurmalar davam edir. Dövlətlər arasındakı qarşıdurmalara, münaqişələrə səbəb olan yuxarıda sadaladığımız əsas amillərin aradan qaldırılması ilə yanaşı dövlətlərin milli strategiyalarına əsaslanıb humanizm siyasəti aparması zərurətdir. Qloballaşma prosesi ilə birlikdə regionlaşma prosesinin də sürətlənməsi və "qarşılıqlı iqtisadi asılılıq" amilinin dövlətlər arasındakı münasibətlərdə həlledici gücə malik olması nəticəsində multikulturalizm siyasətinin dövlətlər tərəfindən tətbiqi "əbədi sülhün" təmini baxımından əhəmiyyət kəsb edir.
Mədəniyyətlərarası münasibətlərdə bu vaxta qədər mövcud olan “mədəni hegemonluq”, "üstünlük", “hakim mədəniyyət”, “biz və qeyrilər” kimi paradiqmalar artıq müsbət qəbul edilmir. Yeni düşüncə tərzinin formalaşması və qütbləşdirici tezislərin aradan qaldırılması üçün isə hələ zamana ehtiyac vardır. Lakin təkzibedilməz bir həqiqət ondan ibarətdir ki, öz varlığını davam etdirmək üçün birgəyaşayış yollarının axtarışında bütün bəşəriyyət məsuliyyət hissini bərabər bölüşməlidir. Bu axtarışın uğurunu isə yalnız tolerantlıq, həmrəylik, yüksək mədəniyyət və multikulturalizm təmin edə bilər [6, s.6]. 
Britannika ensiklopediyasındakı tərifə görə: "Multikulturalizm mədəniy-yətlər, irqlər, xüsusilə də etnik azlıq qruplarının özlərinə məxsus fərqlilikləri ilə dominant siyasi mədəniyyət içərisində yaşamaya layiq olmalarıdır" [29]. Stenford ensiklopediyasında isə multikulturalizm etnik, irqi, mədəni və dini müxtəliflikləri özündə cəmləşdirən dəyərlər kimi göstərilir. Xüsusilə multikulturalizm siyasəti immiqrantlar üçün mövcud olduqları ölkələrdə inteqrasiyaya ədalətli şərtləri təmin edir [28].
Multikulturalizm anlayışı konseptual olaraq "tolerantlıq" anlayışına daha yaxındır. Tolerantlıq müxtəliflikdən meydana gələn bir harmoniyadır. Bu, yalnız mənəvi borc deyil, həm də siyasi və hüquqi tələbatdır. Tolerantlıq sülhün əldə edilməsini asanlaşdıran və müharibə mədəniyyətini sülh mədəniyyəti ilə əvəzləyən  xeyirxah addımdır. Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri Heydər Əliyevə görə: "Tolerantlıq, dözümlülük çox geniş anlayışdır. O həm insani münasibətlərin, həm insan cəmiyyətində gedən proseslərin, həm də dövlətlərarası, millətlərarası, dinlərarası münasibətlərin bir çox cəhətlərinə aiddir... O, təkcə dinlərin bir-birinə dözümlülüyünü deyil, həm də bir-birinin adətlərinə, mənəviyyatına dözümlülük, mədəniyyətlərə dözümlülük deməkdir" [9]. Multikulturalizm siyasətinin də əsasını tolerantlıq, dözümlülük, bigəyaşayış və dialoq təşkil etməlidir. Multikulturalizm bir siyasət olaraq etnik və dini azlıqlarla birlikdə digər qruplara məxsus dəyərlərin də dominant xalq, eləcə də dövlət tərəfindən xoş görülməsi və dözümlülük siyasətlərinin tətbiq olunmasını əhatə edir.
Dünyada müxtəlif ölkələrdə (Böyük Britaniya, Almaniya, İsveç, Fransa, Kanada, ABŞ, Avstraliya) fərqli dövrlərdə multikulturalizm modelləri mövcud olsa da, bu modellərin həmin dövlətlərin milli təhlükəsizlik strategiyalarında əks etdirilməməsi səbəbindən bu məsələ konseptual olaraq xəyal məhsulu kimi qalmış və sosial, eləcə də siyasi problemlərə də çarə olmamışdır.
Beynəlxalq münasibətlər sistemində anarxiyanın formalaşdığı, dözümsüzlüyün artdığı, ksenefobiyanın və islamofobiyanın yayıldığı, irredentizmə əsaslanan siyasətlərin bəzi dövlətlər tərəfindən qəbul edildiyi [18, s.116], etnik və milli separatizmin genişləndiyi bir şəraitdə "Azərbaycan multikulturalizmi" modeli bir çarə kimi təbii formada meydana gəlmişdir. Azərbaycan müxtəlif millətlərin, xalqların və konfessiyaların nümayəndələrinin əmin-amanlıq və qarşılıqlı əməkdaşlıq şəraitində yaşadıqları unikal ölkədir. Bu baxımdan tolerantlıq Azərbaycanın milli mənəvi dəyəridir. Azərbaycan multikulturalizminin əsas dayaq nöqtəsi Azərbaycan tarixi olsa da, dövlət siyasəti kimi formalaşması Azərbaycançılıq ideologiyası ilə birbaşa əlaqəlidir. 
Akademik Ramiz Mehdiyevə görə: "İdeologiya olaraq Azərbaycançılıq mühüm funksional elementlərlə zəngindir və bunların da mahiyyəti ölkəni mənəvi və fiziki baxımdan zəiflətmək cəhdlərindən qorumaqdır. Bu ideologiya inzibati-ərazi quruluşuna görə unitar, siyasi quruluş və dövlət idarəçiliyinə görə hüquqi və demokratik dövlət kimi Azərbaycanın möhkəmlənməsinə və inkişafına yönəldilmişdir. Azərbaycançılıq müstəqil və bənzərsiz Azərbaycanı sivilizasiyalı dövlətlər sırasına çıxaracaq bir yoldur. Azərbaycançılıq xalqımızın çox əzab-əziyyətlər bahasına nail olduğu tarixi sərvətdir. Bu, ilk növbədə real müstəqilliyə nail olmağın, vahid və bölünməz Azərbaycanın qorunub saxlanılması və möhkəmləndirilməsinin siyasi əsasıdır. Bu gün Azərbaycançılıq milli həyatın ahəngdarlığının, konfessiyaların dinc yanaşı yaşamasının, ölkədə yaşayan bütün etnosların qardaşcasına qarşılıqlı əlaqəsi və təsirinin çoxəsrlik ənənəsi, onların ümumi taleyi və gələcək müstəqil Azərbaycanın bütövlüyü, inkişafı və firavanlığı uğrunda birgə mübarizəsinin ümumi tarixi təcrübəsidir" [10]. Azərbaycançılıq ideologiyası həqiqətən də həm ölkə daxilində, həm də regional müstəvidə multikultural təhlükəsizlik mühitinin formalaşmasına xidmət edir. 
').insertAfter($this); $this.remove(); } }); });
© 2011-2018. Müəlliflik hüquqları Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən qorunur. Bütün hüquqlar "Strateji təhlil" jurnalına aiddir. Məlumatlardan istifadə edərkən stj.sam.az saytına istinad zəruridir.